قرآن و بیان فلسفه تغییرات در «هلال ماه»

آیه 189 سوره «بقره» درباره فلسفه تغییرات در «هلال ماه» چه مطالبی را ارائه می نماید؟

محتوای این آیه پرسش از فلسفه تغییرات در هلال ماه است. به تأكيد قرآن، ماه یک تقویم طبیعی برای زندگی انسانها است؛ چرا که زندگی بدون نظم مایه بدبختی و شکست است. از سویی عبادات دینی نیز مطابق این تقویم انجام می شود و از سوی دیگر به ما درس نظم مى دهد، زيرا نه تنها ماه، بلكه ساير كرات منظومه شمسى با نظم خيره كننده اى در حركتند و يك لحظه از مسير خود منحرف نمی شوند. در واقع اگر نظم نبود اين حركت هاى مستمر باقى نمى ماند.

هلال ماه، و امتیازات تقویم قمری

هلال ماه چیست و چه فایده اى دارد؟

«هلال» به معنى ماه در شب اول و دوم است و بعضى گفته اند: در سه شب نخستین «هِلال» نام دارد و بعداً به آن «قَمَر» مى گویند.  ماه، یک تقویم طبیعى براى تمام افراد بشر محسوب مى شود که مردم اعم از باسواد و بى سواد و در هر نقطه اى از جهان می توانند از این تقویم طبیعى استفاده کنند. یکى از امتیازات قوانین اسلام این است که دستورات آن بر طبق مقیاس هاى طبیعى قرار داده شده است؛ زیرا مقیاس هاى طبیعى وسیله اى است که در اختیار همگان قرار دارد. 

اسلام و تقویم قمرى

چرا در اسلام از تقویم قمرى استفاده مى شود؟

 نداشتن حساب ايام سال، برنامه هاى تجارى، اقتصادى، سياسى حتى وضع کشاورزى، دامدارى و صنايع را دچار هرج و مرج مى کند. لذا داشتن تقويمي مطابق با طبيعت که در همه شرايط بدون نياز به متخصصان در اختيار همگان باشد مزيت قابل توجهي است، نظام آفرينش چنان قابليتي در شکل ظاهري ماه نهاده که خود به تنهايي بعنوان يک روز شمار تقويم کافي است لذا تقويم قمري با اتکاي به حرکت دقيق ماه، زمين و خورشيد بدون نياز به متخصصان امکان تقويمي مناسب را در اختيار همگان قرار مي دهد.

عدم مطابقت تقویم شمسی با مناسبت های مذهبی

چرا روزهای مذهبی مطابق فصول سال نیست؟
حضرت على(علیه السلام) در نوزدهم ماه مبارک رمضان که (مثلا) در زمستان بوده ضربت خورده است، (این را هم مى دانیم که سال قمرى با شمسى در حدود یازده روز تفاوت دارد) ولى حالا ملاحظه مى کنیم که نوزده رمضان گاهى در زمستان و گاهى در تابستان و گاهى در پاییز و بهار واقع مى شود، پس در این صورت ماه قمرى صحیح نیست و تاریخ دقیق را نشان نمى دهد و همچنین در موارد سایر روزهاى سوگوارى و عیدهاى مذهبى این اشکال پیش مى آید که گاهى در پاییز و گاهى در بهار و یا در فصول دیگر واقع مى شود.

اگر ماههاى قمرى بر فصول سال تطبیق نکند ایرادى بر آن نیست؛ زیرا مقیاس سنجش آن، گردش آفتاب و فصول چهارگانه نبوده است. و اگر ما در برگزارى مراسم سوگوارى و جشن، رعایت فصول را نمى کنیم براى این است که مقیاس ما در این مراسم همان ماههاى قمرى است که مطابق با گردش ماه است و آنچه مورد نظر ماست این است که حادثه مزبور در چه روزى از ماه قمرى واقع شده است. نه فصلى که در آن واقع شده است.

اختلاف ماههای قمری

چرا ماههای قمری با هم متفاوت است؟
مى دانیم زمین به دور خورشید و ماه به دور زمین مى چرخد و این گردش حساب معیّنى دارد، ولى چرا بعضى از ماههاى قمرى 29 روز و برخى 30 روز است؟

ماه ظرف 29 روز و 12 ساعت و چهل و چهار دقیقه و سه ثانیه به دور زمین مى چرخد که این مدّت کمتر از 30 روز است. از این نظر قسمتى از ماههاى قمرى 29 روز و بعضى 30 روز مى باشد. زیرا مقدار زیادتر از بیست و نه روز (یعنى 12 ساعت و 44دقیقه و 3ثانیه) در ماههاى متوالى، روى هم یک روز تمام را تشکیل مى دهند، از این نظر گاهى ماه قمرى 30 روز تمام مى شود.

توالی ماههای 29 روزه

آیا ممکن است دو ماه قمری متوالی 29 روز باشد؟

منجّمان به دو نوع ماه قمرى قائل شده اند: 1-«ماه حسابى»؛ که برای ثبت تاریخ و وقایع است و به صورت منظم همواره به ترتیب، 30 در ماه نخست و 29 در ماه بعد و به همین ترتیب تا آخر حساب مى شود. 2- «ماه هلالی»؛ ماهى است که به وسیله رؤیت هلال با چشم، ثابت مى شود در اثر یک حرکت نوسانى خفیف که در ماه هست، ممکن است چند ماه متوالى 30 روز باشد. یعنى ماه در کمتر از این مقدار دیده نشود؛ و ممکن است سه ماه متوالى 29 روز باشد؛ یعنى در 29 روز بطور متوالى دیده شود.

عظمت خدا در نظم حاکم بر ماه و خورشید

چگونه نظام دقیق حاکم بر «ماه و خورشید» حاکى از وجود خداى متعال است؟

خداوند در آیه 96 سوره انعام مى فرماید: «و الشمس و القمر حسبانا». حُسْبان به معنى حساب کردن است و در اینجا منظور، گردش منظم این دو کره آسمانى، یا تحت نظام و حساب بودن این دو کره است. احتمال اول، اشاره به یکى از نعمت هاى خداوند و احتمال دوم اشاره به یکى از دلائل اثبات وجود خدا دارد. تعادل دقیق در میان نیروى جاذبه این کرات و نیروى گریز از مرکز آنها که در سیر منظم آنها لحظه اى وقفه یا کم و زیاد ایجاد نمى کند در سایه یک علم و قدرت بى انتها امکان پذیر است.

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
سامانه پاسخگویی برخط(آنلاین) به سوالات شرعی و اعتقادی مقلدان حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
تارنمای پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی
انتشارات امام علی علیه السلام
موسسه دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام)
خبرگزاری دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی

قال الرّضا عليه السّلام :

مَنْ کانَ يَوْمُ عاشورا يَوْمَ مُصيبَتِهِ وَ حُزْنِهِ وَ بُکائِهِ جَعَلَ اللّهُ عَزّوَجَلّ يَوْمَ القيامَةِ يَوْمَ فَرَحِهِ وَ سُرُورِهِ

هر کس که عاشورا، روز مصيبت و اندوه و گريه اش باشد، خداوند روز قيامت را براى او روز شادى و سرور قرار مى دهد.

بحارالانوار، ج 44، ص 284